Kervansaray

Kervansaray, kervan yolları üzerinde tüccarların, yolcuların, hayvanların ve taşınan malların gece güvenle barındığı konaklama yapısıdır. Kalın, az açıklıklı dış duvarları ve tek bir anıtsal girişiyle dışa kapalı, savunmaya uygun bir kütle oluşturur. Şehir dışındaki bu yapıların yanı sıra kent içinde benzer işlevli hanlar da vardır.

Plan şeması ve bölümleri

Anadolu Selçuklu kervansaraylarının bir bölümü iki ana kısımdan oluşur: yaz kullanımına uygun açık avlulu bölüm ve kışın kullanılan kapalı bölüm. Avlunun çevresinde revaklar, odalar ve ahırlar sıralanır. Kapalı bölüm ise çoğu zaman payeler üzerine oturan tonozlarla örtülmüş sahınlardan oluşur; orta sahın daha yüksek ve geniş tutulur, bazen kesişme noktasında bir kubbe ya da aydınlık feneri bulunur.

• Taç kapı: kütlenin en çok işlenmiş bölümü.
• Avlu ve revaklar: yükleme, dinlenme ve hayvanlar için alan.
• Mescit: bazı örneklerde avlunun ortasında kemerler üzerinde yükseltilmiş köşk mescit.
• Kapalı kış bölümü: sahınlara ayrılmış tonozlu salon.
• Hamam, mutfak ve depolar.
• Kuleler ve payandalar: dış duvarları destekleyen kütleler.

Yük aktarımı ve yapım

Kapalı bölümde tonozlar payelere ve dış duvarlara yanal itki uygular; bu itkiyi kalın duvarlar ve dıştaki kule ya da payanda biçimli kütleler karşılar. Kesme taş kaplı dolgu duvar tekniği yaygındır.

Rölöve ve restorasyonda kervansaray

Kervansarayların önemli bir kısmı kırsal alanda, uzun süre kullanılmadan kalmıştır; tonoz çökmeleri, eksik kaplama taşları ve bitki kökü hasarları sık görülür. Bu ölçekte rölövede lazer tarama büyük zaman kazandırır.