Beşik tonoz

Beşik tonoz, bir kemerin düz bir hat boyunca kesintisiz uzatılmasıyla oluşan, yarım silindir biçimindeki örtüdür. Kesiti yarım daire olabileceği gibi sivri ya da basık da olabilir. Tonozların en yalın ve en eski türüdür; dikdörtgen planlı mekânları örtmek için kullanılır.

Yapıdaki yeri ve yük aktarımı

Beşik tonoz, yükünü iki uzun yan duvar boyunca sürekli olarak aktarır. Kemer gibi çalıştığı için yalnız düşey yük değil, duvarları dışarı itmeye çalışan yatay bir itki de üretir. Bu itki, tonozun tüm boyu boyunca yayıldığından yan duvarların kalın olması ya da dıştan payandalarla desteklenmesi gerekir. Uzun tonozlarda belirli aralıklarla kuşak kemerleri kullanılır; bu kemerler tonozu bölümlere ayırır ve yükü belirli noktalarda toplar. Tonoza açılan pencereler ise yan duvarlara değil, tonozun içine kesilen küçük ara tonozlarla çözülür.

Türk mimarisinde beşik tonoz

Selçuklu medrese ve kervansaraylarında eyvanlar ve uzun koridor biçimli mekânlar çoğunlukla beşik tonozla örtülür. Hanlarda ve bedestenlerde dükkân sıraları, hamamlarda ise bazı ara mekânlar için de kullanılır. Sivri kesitli beşik tonozlar Anadolu yapılarında oldukça yaygındır.

• Yarım daire kesitli beşik tonoz
• Sivri kesitli beşik tonoz
• Kuşak kemerli beşik tonoz

Rölöve ve 3D modellemede beşik tonoz

Beşik tonoz, kesitin bir hat boyunca sürüklenmesiyle 3D modelde kolayca kurulur. Ancak tarihi yapılarda kesit boy boyunca değişebilir ve tonoz tepesinde sehim görülebilir. Rölövede tonoz kesiti birkaç noktada alınmalı, kuşak kemerlerin yerleri ve kesitleri ayrıca işlenmelidir.