Payanda

Payanda, yığma bir duvarın dış yüzüne dik ya da hafif eğimli olarak yaslanan, ağırlığıyla çalışan bir destek kütlesidir. Literatürde kontrfor adıyla da geçer. Kemerli, tonozlu ve kubbeli örtülerde yük yalnız aşağı inmez; eğrisel örtü duvarı dışa doğru iter. Payanda bu itkiyi kendi ağırlığıyla birleştirip zemine indirir ve duvarın devrilmesini ya da açılmasını önler.

Yük aktarımı nasıl çalışır?

Örtüden gelen eğik bileşke kuvvet, payandanın düşey ağırlığıyla toplanır. Bileşke ne kadar dikleşir ve tabanın orta bölgesinde kalırsa kesit o kadar güvenle basınç altında çalışır. Bu yüzden payandalar tabanda geniş, yukarı doğru kademeli ya da eğimli daralan bir kesitle yapılır. Gotik mimarideki uçan payanda aynı ilkenin farklı bir yorumudur: itki havada uzanan bir yarım kemerle dıştaki ayrı bir ayağa taşınır.

• Dik payanda: duvara bitişik, düz yüzlü kütle.
• Kademeli payanda: yükseldikçe basamakla incelen kesit.
• Eğimli payanda: dış yüzü şevli, tabanı genişleyen tip.
• Uçan payanda: itkiyi kemerle uzaktaki bir ayağa aktaran sistem.

Rölöve ve restorasyonda payanda

Tarihi yapılarda payandaların bir kısmı özgün tasarımın parçası, bir kısmı ise deprem ya da oturma sonrası sonradan eklenmiş takviyedir. Rölövede bu ayrım derz devamlılığından, malzeme farkından ve duvarla bağlantının diş örgülü olup olmadığından okunur; restitüsyon çiziminde dönem ayrımı buna göre yapılır. Payanda ile ana duvar arasında açılan düşey çatlak, itkinin karşılanamadığının ya da temelde farklı oturmanın işareti olabilir ve hasar tespitinde ayrıca işlenir.