Medrese

Medrese, İslam dünyasında ileri düzey eğitimin verildiği, öğrencilerin hem okuyup hem de konakladığı yapıdır. Mimari açıdan bir iç avlu etrafında örgütlenen, içe dönük bir plan şeması gösterir. Dış cephesi çoğunlukla sade tutulur; bezeme taç kapıda ve avluya bakan yüzlerde yoğunlaşır.

Plan şeması ve bölümleri

• Taç kapı ve giriş eyvanı: yapıya geçişi sağlayan anıtsal giriş.
• Avlu: planın merkezi; çoğu zaman ortasında bir havuz ya da şadırvan bulunur.
• Revak: avlunun çevresini dolaşan, kemerli ve örtülü geçit.
• Hücreler: öğrencilerin kaldığı, ocaklı ve pencereli küçük odalar.
• Ana eyvan ya da dershane: girişin karşısında, eğitimin yapıldığı en büyük mekân.
• Yan eyvanlar ve köşe odaları: bazı medreselerde ek dersaneler ya da mescit.

Türk mimarisinde medrese

Anadolu Selçuklu döneminde iki ana tip öne çıkar. Açık avlulu medreselerde avlu gökyüzüne açıktır ve eyvanlar avluya bakar. Kapalı avlulu medreselerde ise orta mekân bir kubbeyle örtülür, kubbenin tepesinde çoğu zaman bir aydınlık feneri bırakılır. Osmanlı döneminde açık avlulu şema yaygınlaşır; dershane çoğunlukla kubbeli bir oda olarak öne çıkar ve hücreler revak arkasında düzenli bir dizi oluşturur.

Rölöve ve restorasyonda medrese

Medreseler sıklıkla yeni işlevlerle kullanılmaya devam eder; bu yüzden hücreler arasına açılmış geçitler, kapatılmış revaklar ve eklenmiş bölmeler rölövede dikkatle ayrılır. Restorasyon projesinde yeniden işlevlendirme, hücre düzeninin ve avlu ilişkisinin okunabilir kalmasını gözetir.