Eyvan

Eyvan, üç yanı kalın duvarlarla kapatılmış, dördüncü yüzü büyük bir kemerle avluya ya da merkezi bir mekâna açılan, çoğunlukla beşik tonozla örtülü mekândır. Kapalı oda ile açık avlu arasında duran bir eşik gibidir: gölge verir, rüzgârı keser ama dış dünyayla bağı koparmaz. İran kökenli bir plan öğesi olarak bilinir ve Anadolu’ya Selçuklularla birlikte yerleşmiştir.

Türk mimarisinde eyvan

Anadolu Selçuklu medreselerinde eyvan, planın omurgasıdır. Avlunun etrafına dizilen eyvanların sayısına göre iki eyvanlı, üç eyvanlı ya da dört eyvanlı plan şemasından söz edilir; giriş aksının karşısındaki ana eyvan genellikle en büyüğüdür ve ders mekânı olarak kullanılır. Aynı düzen kervansaraylarda, hanlarda ve bazı sivil yapılarda da karşımıza çıkar. Geleneksel konutta ise eyvan, sofaya açılan ve yazın oturma yeri olarak kullanılan yarı açık bir bölüme dönüşür.

Yapıdaki yeri ve taşıyıcı mantığı

Eyvanı örten tonoz, yükünü iki uzun yan duvara aktarır. Ön yüz açık olduğu için tonozun itkisini karşılayan iş yan duvarlara ve arka duvara düşer; bu yüzden eyvan duvarları komşu mekânlara göre belirgin biçimde kalındır. Ön cephedeki büyük kemer çoğu zaman cümle kapısı gibi süslenir ve avlu cephesinin ritmini belirler.

• Ana eyvan: giriş aksında, en geniş ve yüksek olanı
• Yan eyvanlar: avlunun yan eksenlerinde
• Eyvan kemeri: avluya açılan ön yüzdeki büyük kemer

Rölöve çiziminde eyvan, kesitte tonozun formu ve duvar kalınlığıyla birlikte okunmalıdır. 3D modelde tonoz yüzeyi ile ön kemeri ayrı parçalar olarak kurmak, restitüsyon önerilerini karşılaştırmayı kolaylaştırır.