Külliye

Külliye, merkezinde çoğunlukla bir cami bulunan ve çevresinde farklı işlevlere hizmet eden yapıların bir arada tasarlandığı yapı topluluğudur. Her yapı kendi başına bir bina olsa da bütün birlikte okunur: avlular, yollar ve duvarlarla birbirine bağlanır. Külliyeler genellikle bir vakıf tarafından kurulup işletilir; ticari birimlerin geliri, eğitim ve hayır yapılarının giderlerini karşılar.

Külliyeyi oluşturan yapılar

• Cami: topluluğun merkezi ve çoğu zaman en büyük yapısı.
• Medrese ve dârülhadis: eğitim yapıları.
• Sıbyan mektebi: çocukların temel eğitim aldığı okul.
• İmaret: yemek pişirilip dağıtılan aşevi.
• Darüşşifa: hastane.
• Tabhane ve kervansaray: konaklama birimleri.
• Hamam, arasta ve dükkânlar: vakfa gelir sağlayan ya da kente hizmet eden yapılar.
• Türbe ve hazire: banisin ve ailesinin gömüldüğü bölüm.

Plan şeması ve yerleşim

Külliyelerde iki yaklaşım görülür. Bazılarında yapılar araziye ve kent dokusuna göre serbestçe dağılır; bazılarında ise cami merkezde, diğer yapılar bir eksen ve simetri düzeni içinde çevresine yerleştirilir. Eğimli arazilerde teraslar, istinat duvarları ve merdivenler kompozisyonun parçası olur.

Rölöve ve 3B modelde külliye

Külliye rölövesi tek bir binanın değil bir yerleşimin belgelenmesidir; yapılar arası kotlar, avlu zeminleri ve ortak duvarlar da ölçülür; ölçüm ağı bütün alanı kapsayacak biçimde kurulur. Kayıp birimlerin restitüsyonu çoğu zaman vakfiyeler ve arşiv kayıtlarıyla desteklenir. Topluluğun bütününü bir 3B mimari model içinde görmek, hem koruma kararlarını hem de sunumu kolaylaştırır.