Yarım kubbe

Yarım kubbe, bir kubbenin dikey bir düzlemle ikiye kesilmiş yarısı biçimindeki örtüdür. Ön tarafı büyük bir kemerle açılır, arka tarafı ise yarım daire planlı bir duvara ya da başka kemerlere oturur. Apsis ve nişlerin örtüsü olarak çok eski bir geçmişi vardır; büyük kubbeli yapılarda ise ana kubbeyi destekleyen ve mekânı genişleten bir öğe olarak kullanılır.

Yapıdaki yeri ve işlevi

Bir ana kubbenin eteğinde dışa doğru bir itki oluşur. Ana kubbenin bir yüzüne yaslanan yarım kubbe, bu itkiyi karşılayan bir payanda gibi çalışır: kendi eğriliği boyunca yükü aşağıya ve dışarıya, kendi ayaklarına ve daha küçük yarım kubbelere aktarır. Aynı zamanda ana mekânı o yöne doğru genişleterek tek bir kubbenin sınırlarını aşan, akıcı bir iç mekân yaratır. Ayasofya’da ana kubbe doğu ve batı yönünde iki yarım kubbeyle desteklenir; Osmanlı camilerinde de yarım kubbelerin sayısı ve konumu plan şemasının temel belirleyicilerinden biridir.

• Apsis ya da mihrap nişini örten yarım kubbe
• Ana kubbeyi destekleyen büyük yarım kubbe
• Büyük yarım kubbenin kenarlarındaki küçük eksedra yarım kubbeleri

Rölöve ve 3D modellemede yarım kubbe

Yarım kubbe, ana kubbe ile kemerin birleştiği yerde karmaşık bir kesişim oluşturur. Rölövede bu birleşim çizgisi ve yarım kubbenin tepe noktasının kotu mutlaka ölçülmelidir. 3D modelde yarım kubbeyi bir devir yüzeyinin yarısı olarak kurmak kolaydır, ancak tarihi yapılarda profil çoğu zaman tam yarım küre değildir; nokta bulutuyla karşılaştırmak gerekir.