Çapraz tonoz

Çapraz tonoz, aynı yükseklikteki iki beşik tonozun birbirini dik açıyla kesmesiyle oluşan örtüdür. Kesişim yerlerinde köşeden köşeye uzanan, çapraz biçimli sırtlar belirir. Kare ya da kareye yakın planlı birimleri örtmek için kullanılır ve art arda dizilerek uzun mekânlar da oluşturabilir.

Yapıdaki yeri ve yük aktarımı

Çapraz tonozun en önemli özelliği yükün dağıtım biçimidir. Beşik tonoz yükünü bir duvar boyunca sürekli olarak aktarırken, çapraz tonoz yükü kesişim çizgileri boyunca dört köşeye toplar. Böylece kenarlardaki duvarlar taşıyıcı olmaktan büyük ölçüde kurtulur ve açılabilir; tonoz yalnız köşelerdeki paye ya da sütunlara oturur. Bu durum geniş açıklıklar, pencereler ve geçişler için büyük serbestlik sağlar. Karşılığında köşelerde yoğun bir düşey yük ve çapraz yönlerde itki oluşur; bu itki komşu tonozlar, payandalar ya da gergi demirleriyle karşılanır.

• Sırtlar: iki tonozun kesişim çizgileri
• Gözler: sırtlar arasındaki dört tonoz yüzeyi
• Köşe ayakları: yükün toplandığı paye ya da sütunlar

Çapraz tonoz ile beşik tonoz arasındaki fark

Beşik tonoz uzun ve kapalı duvarlara ihtiyaç duyar; çapraz tonoz ise dört kenarı açık bırakabilir. Bu nedenle revaklarda, alt kat mekânlarında ve bölmelere ayrılmış uzun salonlarda sık tercih edilir. Kaburgalı tonozlar da bu sistemin kesişim çizgilerinin taş kaburgalarla vurgulanmış biçimi olarak düşünülebilir.

Rölöve ve 3D modellemede çapraz tonoz

Çapraz tonoz, 3D modelde iki silindirin kesişimiyle kurulabilir. Tarihi yapılarda ise sırt çizgileri çoğu zaman düz değildir ve gözler eşit eğrilikte değildir. Rölövede sırtların kotları ve köşe ayaklarının konumları birlikte ölçülmelidir.