Horasan harcı

Horasan harcı, sönmüş kireç ile kırılmış veya öğütülmüş pişmiş toprak parçalarının (tuğla, kiremit) karıştırılmasıyla hazırlanan geleneksel bir harçtır. Pişmiş toprak, kireçle tepkimeye girerek harca puzolanik bir özellik kazandırır; böylece harç yalnız havayla temas ederek değil, nemli ortamda da sertleşebilir ve suya karşı daha dayanıklı hale gelir. Tuğla tozu nedeniyle kendine özgü pembe-kızıl bir rengi vardır. Roma ve Bizans yapılarından Selçuklu ve Osmanlı dönemine kadar uzun bir süre kullanılmıştır.

Yapıdaki yeri ve işlevi

Horasan harcı özellikle suyla ve nemle yoğun ilişkisi olan yerlerde tercih edilmiştir:

• hamam, sarnıç, su kemeri ve çeşme gibi su yapılarında,
• kâgir duvarlarda ve kalın derzlerde bağlayıcı harç olarak,
• döşeme ve çatı altlarında, sıva ve şap katmanlarında.

Bazı anıtsal yapılarda tuğla sıraları arasındaki kalın horasan derzleri, duvarın deprem sırasında enerji sönümlemesine katkı sağlayan esnek bir bileşen olarak da yorumlanır.

Restorasyonda horasan harcı

Onarımdan önce özgün harçtan örnek alınarak bağlayıcı, agrega ve katkı türü laboratuvarda belirlenir. Yeni harç, özgüne yakın bileşimle ve ondan daha sert olmayacak biçimde hazırlanır. Temel ilke, yeni harcın duvardaki en zayıf halka olmasıdır: gerilme ve nem önce harcın üzerinden geçsin, taş ve tuğla korunsun. Çimento esaslı harç bu dengeyi tersine çevirir; daha sert ve daha az geçirgen olduğu için nemi ve tuzu tuğlaya yönlendirir, özgün malzemeyle farklı genleşir ve sonradan sökülmesi zordur. Horasan harcının pembe tonu, 3D restitüsyon modellerinde ve görselleştirmede yapının özgün yüzey rengini yakalamak için de önemli bir veridir.