Son cemaat yeri

Son cemaat yeri, caminin harime giriş yapılan cephesinin önünde yer alan ön mekândır. Adını, namaza geç kalanların ya da harimde yer bulamayanların burada saf tutabilmesinden alır. Harim ile avlu ya da dış mekân arasında bir eşik görevi görür; giren kişi açık alandan doğrudan ibadet mekânına geçmez, önce bu yarı açık bölümden geçer.

Yapıdaki yeri ve biçimi

Klasik Osmanlı camilerinde son cemaat yeri çoğunlukla sütunlar üzerine oturan kemerlerle taşınan bir revak olarak tasarlanır. Kemerlerin arasındaki her birim bir kubbe ya da tonozla örtülür; ana giriş aksındaki birim bazen daha yüksek tutularak vurgulanır. Daha küçük ya da kırsal yapılarda ahşap direkler üzerine oturan saçaklı bir sundurma biçiminde de görülür. Harim duvarı üzerinde, son cemaat yerine bakan yüzde çoğu zaman mihrap nişleri ve pencereler bulunur.

• Kagir revak: sütun, kemer ve kubbelerle örtülü tip.
• Ahşap sundurma: direkler üzerine ahşap çatı.
• Çift son cemaat yeri: önde ikinci bir revak sırasıyla genişletilmiş düzen.

Rölöve ve restorasyonda son cemaat yeri

Son cemaat yerleri ileriki dönemlerde sıkça değiştirilmiştir: kemer araları camekânla kapatılmış, ahşap sundurmalar kagire çevrilmiş ya da tamamen yenilenmiştir. Rölövede sütun başlıkları, kemer ayakları, gergiler ve duvardaki çatı izleri bu dönüşümlerin kanıtıdır. Restitüsyon ve restorasyon projelerinde sonradan eklenmiş kapatmaların kaldırılıp kaldırılmayacağı, yapının kullanım ihtiyaçlarıyla birlikte değerlendirilir.