Mimari Sözlük: Mimarlık, İmar ve Render Terimleri

A

Açık plan: Açık plan, mutfak, yemek ve oturma gibi işlevlerin duvarlarla ayrılmadan tek ve akışkan bir mekânda bir araya getirildiği plan yaklaşımıdır.
Ada mutfak: Ada mutfak, tezgâh ve dolaplardan oluşan bir bloğun duvarlardan bağımsız olarak mutfağın ortasına yerleştirildiği mutfak düzenidir.
Ada ve parsel: Ada, imar planında yollarla çevrili yapı bloğu; parsel ise bu ada içinde tapuda ayrı kayıtlı, sınırları belli arsa parçasıdır.
Ahşap karkas: Ahşap karkas, yükleri dikmeler, kirişler ve bunları bağlayan levha kaplamalardan oluşan hafif ahşap iskeletle taşıyan yapım sistemidir.
Akıllı ev: Aydınlatma, iklimlendirme, güvenlik ve cihazların ağa bağlı sistemlerle uzaktan ya da otomatik olarak yönetilebildiği konut.
Aks: Aks, mimari ve statik projelerde kolon, duvar ve kirişlerin yerini belirleyen, harf ve rakamla adlandırılan referans çizgisidir.
Akustik: Akustik, bir mekânda sesin nasıl yayıldığını, yansıdığını ve sönümlendiğini inceleyen; konforlu işitme koşulları için yapılan tasarımdır.
Alan derinliği (DOF): Alan derinliği (DOF), görüntüde net görünen mesafe aralığıdır; odak dışındaki ön ve arka planın bulanıklaşmasıyla derinlik ve odak hissi verir.
Alan ışığı: Alan ışığı, nokta yerine belirli bir yüzeyden, örneğin bir dikdörtgen ya da diskten yayılan ve yumuşak gölgeler üreten ışık kaynağıdır.
Albedo: Bir yüzeyin gölge ve yansıma içermeyen saf rengi; fizikte ise yüzeye düşen ışığın ne kadarının geri yansıdığının ölçüsü.
Alçıpan: Alçıpan, iki karton yüzey arasına sıkıştırılmış alçı çekirdekten oluşan; bölme duvar, asma tavan ve kaplamada kullanılan hafif yapı levhasıdır.
Alem: Kubbe, minare ya da külah gibi örtülerin tepesine yerleştirilen, çoğunlukla metal, toplu gövdeli ve hilalle sonlanan bitiş öğesi.
Algoritmik tasarım: Tasarımın adım adım işleyen kurallar, kod ya da görsel programlama ile üretildiği; formun bir süreç sonucunda ortaya çıktığı yaklaşım.
Almaşık duvar: Taş sıralarıyla tuğla sıralarının belirli bir düzen içinde art arda örüldüğü, hem taşıyıcı hem de cepheye ritim veren kâgir duvar tekniği.
Ambient occlusion: Yüzeylerin birbirine yakın olduğu köşe, oyuk ve temas noktalarında ortam ışığının azalmasından doğan yumuşak kararmayı taklit eden teknik.
Ana kubbe: Kubbeli bir yapıda ana mekânı örten, yapının en büyük ve en yüksek kubbesi; plan şemasını ve taşıyıcı sistemin düzenini belirler.
Anastilosis: Yıkılmış bir yapının yerinde bulunan özgün parçalarının belirlenip ait oldukları yerlere yeniden yerleştirilmesiyle yapılan onarım yöntemi.
Ankastre: Ankastre, fırın, ocak, bulaşık makinesi ve buzdolabı gibi cihazların mutfak dolaplarının içine gömülerek dolapla bütünleşik yerleştirilmesidir.
Antet: Paftanın kenarında yer alan; proje adı, müellifler, ölçek, tarih ve pafta numarası gibi bilgileri içeren bilgi kutusu.
Antre: Antre, konut ya da bir birimin giriş kapısından sonra karşılaşılan, diğer mekânlara geçişi sağlayan karşılama ve dağıtım alanıdır.
Aplikasyon: Aplikasyon, projede tanımlanan parsel köşelerinin, bina akslarının ve kotların arazide işaretlenerek projenin sahaya aktarılmasıdır.
Apsis: Kilise ve bazilikalarda ana sahının ucunda, çoğunlukla yarım daire ya da çokgen planlı ve yarım kubbeyle örtülü çıkıntı mekân.
Arasta: Bir sokak ya da geçit boyunca karşılıklı veya tek sıra halinde dizilen, çoğunlukla aynı meslekten esnafın bulunduğu dükkânlar dizisi.
Artırılmış gerçeklik (AR): Artırılmış gerçeklik (AR), dijital modelleri telefon, tablet ya da gözlük ekranında gerçek dünya görüntüsünün üzerine yerleştiren teknolojidir.
Asma kat: Asma kat, yüksek tavanlı bir hacmin içinde, ana katın bir bölümünün üzerine kurulan ve alttaki mekâna kısmen açık kalan ara kattır.
Asma tavan: Asma tavan, taşıyıcı döşemenin altına askı elemanlarıyla asılan; tesisatı gizleyen, aydınlatma ve akustiğe imkân veren ikinci tavandır.
At nalı kemer: Yayı yarım daireden daha fazla devam ederek üzengi hizasının altında içe doğru daralan, at nalını andıran kemer türü.
Atrium: Atrium, bir binanın içinde birden çok kat boyunca yükselen, genellikle üstten ışık alan ve katları görsel olarak birbirine bağlayan boşluktur.
AutoCAD: Mimarlık ve mühendislikte teknik çizim için yaygın kullanılan, DWG dosya biçimiyle özdeşleşmiş 2D ve 3D bilgisayar destekli tasarım programı.
Avan proje: Avan proje, eskizden sonra gelen ve mimari çözümün plan, kesit ve görünüşlerle ana hatlarıyla netleştiği ön tasarım aşamasıdır.
Avlu: Avlu, yapılarla ya da duvarlarla çevrilmiş, üstü açık iç bahçe veya meydandır; ışık, hava ve ortak yaşam için bir merkez oluşturur.
Aydınlatma tasarımı: Aydınlatma tasarımı, bir mekânda ışığın miktarını, yönünü, rengini ve kontrolünü kullanım ve atmosfer hedeflerine göre planlama işidir.
Aynalı tonoz: Dört kenarda duvardan yükselen eğri yüzeylerin ortada düz bir yatay yüzeyle, yani aynayla kapandığı, kare ya da dikdörtgen planlı tonoz.

B

Bağdadi: Ahşap iskeletin iki yüzüne ince çıtalar çakılıp üzeri kireç ya da alçı esaslı sıvayla kaplanarak yapılan hafif, dolgusuz duvar tekniği.
Balkon: Balkon, bir binanın üst katlarında cepheden dışarı taşan ya da cepheye gömülen, korkulukla çevrili ve içeriden çıkılan açık alandır.
Basamak: Merdivende ayağın bastığı yatay yüzey; genişliği, burnu ve kaplaması merdivenin rahatlığını ve kaymazlığını belirler.
Basık kemer: Yüksekliği açıklığının yarısından az olan, yarım daireye göre alçak ve yayvan kemer; aynı açıklıkta daha büyük yanal itki üretir.
Bazilika: Yüksek bir orta sahın, iki yanda daha alçak yan sahınlar ve uçta apsisten oluşan, Roma kökenli dikdörtgen planlı yapı tipi.
Bedesten: Değerli malların alınıp satıldığı ve korunduğu, kalın duvarlı, çok kubbeli, sağlam kapılarla kapanan kapalı kagir çarşı yapısı.
Beşik tonoz: Yarım silindir biçiminde, düz bir hat boyunca uzanan ve yükünü iki uzun yan duvara sürekli olarak aktaran en yalın tonoz türü.
Betonarme: Betonarme, basınca dayanıklı beton ile çekmeye dayanıklı çelik donatının birlikte çalıştığı, en yaygın taşıyıcı yapı malzemesidir.
Beyaz dengesi: Beyaz dengesi, ışık kaynağının renk tonunu dengeleyerek beyaz yüzeylerin görüntüde beyaz, renklerin de doğal görünmesini sağlayan ayardır.
BIM: Yapının bilgi taşıyan nesnelerle tek bir ortak modelde tasarlandığı, çizim, metraj ve koordinasyonun bu modelden üretildiği çalışma yöntemi.
Bileşen (component): Bir kez tanımlanıp modelde çok sayıda kopyası kullanılan nesne; kopyalardan biri düzenlendiğinde aynı tanıma bağlı diğerleri de değişir.
Bitkilendirme: Peyzaj projesinde hangi bitkinin, nereye, hangi sayıda ve hangi boyutta dikileceğini belirleyen tasarım ve onu gösteren bitkilendirme planı.
Biyofilik tasarım: Biyofilik tasarım, insanın doğayla bağ kurma ihtiyacını gün ışığı, bitki, su ve doğal malzeme aracılığıyla yapılı çevreye taşıyan tasarım yaklaşımıdır.
Blender: Modelleme, heykel, animasyon ve render araçlarını tek pakette sunan, ücretsiz ve açık kaynaklı 3D yazılım.
Bloom ve glare: Bloom ve glare, parlak ışık kaynaklarının çevresinde oluşan yumuşak hale ile ışın şeklindeki parlamayı taklit eden, kamera merceği kaynaklı görsel etkilerdir.
Bodrum kat: Bodrum kat, zemin katın altında yer alan, tamamı ya da bir kısmı toprak seviyesinin altında kalan kattır; depo, otopark ve teknik hacimlere ev sahipliği yapar.
Brüt alan: Bir yapının ya da bağımsız bölümün duvar kalınlıkları dahil edilerek, dış yüzeylerinden ölçülen toplam alanı.
Brüt beton: Brüt beton, kalıptan çıktığı haliyle sıva ya da kaplama yapılmadan bırakılan, dokusu ve kalıp izleri bilinçli olarak gösterilen betondur.
Bump haritası: Siyah-beyaz yükseklik bilgisiyle yüzeyin ışığa tepkisini değiştirip, geometri eklemeden pürüz ve kabartma izlenimi veren doku haritası.
Bütünleme: Tarihi yapıda ya da öğede kaybolmuş bölümlerin, belgeye dayanarak ve yeni olduğu anlaşılacak biçimde tamamlanması işlemi.
Bütünleşik tasarım: Bütünleşik tasarım, mimar, mühendis ve diğer uzmanların projenin en başından birlikte çalıştığı, kararların ortak verildiği tasarım sürecidir.

C

Cephe: Cephe, bir binanın dışarıya bakan yüzlerinden her biridir; yapının karakterini, iklimle ilişkisini ve kentteki görünüşünü belirler.
Clay render: Clay render, sahnedeki tüm malzemelerin tek renkli, genellikle beyaz ya da gri mat bir yüzeyle değiştirilerek alındığı, form ve ışığı öne çıkaran render'dır.
Corona Renderer: Az ayarla gerçekçi sonuç vermesiyle bilinen, işlemci tabanlı çalışan ve mimari iç mekân renderlarında sık kullanılan render motoru.
CPU render: Görüntü hesaplarını bilgisayarın ana işlemcisinde yapan, büyük sahnelerde sistem belleğini kullanabildiği için kararlı sonuç veren render yöntemi.
Cumba: Cumba, üst katlarda cepheden dışarı taşan, çoğunlukla pencerelerle çevrili kapalı çıkmadır; odaya ışık, manzara ve ek alan kazandırır.

Ç

Çapraz tonoz: İki beşik tonozun dik açıyla kesişmesinden oluşan, yükünü dört köşedeki ayaklara toplayan ve kesişim çizgilerinde belirgin sırtlar gösteren tonoz.
Çatı arası: Çatı arası, eğimli çatının örtüsü ile en üst katın tavanı arasında kalan hacimdir; depo, tesisat ya da uygun yükseklikte yaşam alanı olarak kullanılır.
Çatı katı: Çatı katı, binanın en üstünde, çatı örtüsünün hemen altında ya da teras çatının üzerinde yer alan ve kullanılabilir alan sunan kattır.
Çatı planı: Çatı planı, binanın çatısını yukarıdan gösteren, eğimleri, mahya ve dere hatlarını, oluk, iniş borusu ve baca yerlerini tanımlayan plandır.
Çekme mesafesi: Binanın parsel sınırlarından, yoldan ve komşu yapılardan ne kadar geride durması gerektiğini belirleyen imar mesafesi.
Çelik konstrüksiyon: Çelik konstrüksiyon, taşıyıcı sistemi kolon, kiriş ve bağlantıları çelik profillerden oluşan; hafif, hızlı kurulan ve geniş açıklık geçebilen yapı sistemidir.
Çift cidarlı cephe: Çift cidarlı cephe, aralarında havalandırılan bir boşluk bulunan iki cam katmandan oluşan; ısı, gürültü ve güneş kontrolü sağlayan cephe sistemidir.
Çift cidarlı kubbe: İç ve dış olmak üzere iki ayrı kabuktan oluşan kubbe; içte mekânı örten bir kubbe, dışta silueti belirleyen ikinci bir örtü bulunur.
Çim alan: Çim bitkileriyle örtülü, düzenli biçilen; oyun, dinlenme ve görsel açıklık sağlayan peyzaj yüzeyi.
Çini: Kil ya da kuvars esaslı gövdenin üzerine desen işlenip sırlanarak pişirilen, duvar ve yüzey kaplamasında kullanılan bezemeli seramik.
Çözünürlük: Bir render görselinin genişlik ve yükseklikteki piksel sayısı; görüntünün ne kadar ayrıntı taşıyacağını ve render süresini doğrudan belirler.

D

D5 Render: Ekran kartında ışın izleme kullanarak gerçek zamanlı çalışan, tasarım programlarıyla canlı bağlantı kuran mimari görselleştirme yazılımı.
Dekonstrüktivizm: Dekonstrüktivizm, parçalı formlar, eğik düzlemler ve kırık geometrilerle klasik düzen ve bütünlük fikrini sorgulayan çağdaş mimarlık akımıdır.
Dekorasyon: Dekorasyon, bir mekânın havasını renk, mobilya, tekstil, aksesuar ve bitkiler gibi çoğunlukla taşınabilir öğelerle biçimlendirme işidir.
Denoiser: Denoiser, render sırasında yetersiz örneklemeden doğan gürültüyü (kumlanmayı) yazılımla temizleyip daha az örnekle temiz görüntü elde etmeyi sağlayan filtredir.
Derz: Derz, karo, taş ya da panel gibi kaplama elemanları arasında bırakılan ve özel dolgu malzemesiyle doldurulan birleşim aralığıdır.
Detay çizimi: Detay çizimi, bir yapı elemanının ya da birleşimin malzeme katmanlarını, ölçülerini ve uygulama biçimini büyük ölçekte gösteren çizimdir.
Devşirme malzeme: Daha eski bir yapıdan sökülerek yeni bir yapıda yeniden kullanılan sütun, başlık, taş blok, yazıt gibi mimari parça ve malzeme.
Dijital ikiz: Dijital ikiz, gerçek bir yapının ya da tesisin sensör ve işletme verileriyle güncel tutulan, davranışını izlemeye ve öngörmeye yarayan dijital kopyasıdır.
Dilatasyon derzi: Dilatasyon derzi, büyük yapıları bağımsız bloklara ayırarak sıcaklık, rötre, oturma ve deprem kaynaklı hareketlere izin veren yapısal boşluktur.
Displacement: Yükseklik haritasına göre yüzey geometrisini gerçekten yerinden oynatarak silüeti ve gölgesi olan gerçek kabartma üreten render tekniği.
Doğrama: Doğrama, pencere ve kapı boşluklarına yerleştirilen kasa, kanat ve bunlara ait aksesuarlardan oluşan sistemin genel adıdır; PVC, alüminyum ya da ahşap olabilir.
Doku (texture): 3B modelin yüzeyine kaplanarak ahşap, taş, kumaş gibi malzemelerin rengini ve desenini veren iki boyutlu görüntü.
Doku ve malzeme uyumu: Bir mekânda kullanılan malzemelerin renk, doku, parlaklık ve karakter bakımından birbiriyle uyumlu bir bütün oluşturacak şekilde seçilmesi.
Döşeme: Döşeme, katları birbirinden ayıran ve üzerindeki yükleri kirişlere, kolonlara ya da duvarlara aktaran yatay taşıyıcı yapı elemanıdır.
Drenaj: Yüzey suyunun ve zemindeki fazla suyun eğim, kanal, boru ve filtre katmanlarıyla toplanıp yapıdan ve alandan uzaklaştırılması.
Duş teknesi ve duş kanalı: Duş alanında suyu toplayan hazır tekne ile zemine gömülen, suyu doğrusal bir ızgara boyunca gidere ileten duş kanalı çözümleri.
DWG: AutoCAD'in kendi dosya biçimi; 2D ve 3D çizim verisini, katmanları, blokları ve pafta düzenlerini saklayan, mimarlıkta yaygın paylaşılan CAD dosyası.

E

Eklenti (plugin): Bir yazılıma sonradan eklenerek ona yeni araçlar, nesneler ya da render motoru gibi yetenekler kazandıran ek program.
Elektrik projesi: Elektrik projesi, binanın aydınlatma, priz, güç dağıtımı, topraklama ve zayıf akım sistemlerini tasarlayan mühendislik projesidir.
Eli böğründe: Cumba, saçak ya da balkon gibi duvardan dışarı taşan bir çıkmayı alttan destekleyen, duvara eğik olarak yaslanan ahşap veya taş konsol.
Emsal (KAKS): Bir parselde yapılabilecek toplam kat alanının parsel alanına oranını gösteren katsayı; kat alanları katsayısı da denir.
Endüstriyel stil: Eski fabrika ve depo yapılarından esinlenen; çıplak tuğla, brüt beton, açıkta tesisat ve metal öğelerle tanımlanan iç mekân üslubu.
Enerji kimlik belgesi: Bir binanın enerji tüketimini ve sera gazı salımını harf sınıflarıyla gösteren, yeni yapılarda ve alım-satımda gündeme gelen belge.
Enscape: Revit, SketchUp, Rhino ve Archicad gibi programların içinde çalışan, modeli anında gezilebilen bir sahneye dönüştüren gerçek zamanlı render eklentisi.
Entourage: Entourage, mimari görsellerde ölçek ve yaşam hissi vermek için kullanılan insan, ağaç, araç, mobilya ve aksesuar gibi tamamlayıcı öğelerin bütünüdür.
Ergonomi: Ergonomi, mekânların, mobilyaların ve donatıların insan vücudunun ölçülerine ve hareketlerine göre, konforlu ve güvenli kullanım için tasarlanmasıdır.
Erişilebilirlik: Yapıların ve açık alanların, engelliler ve yaşlılar dahil herkes tarafından bağımsız, güvenli ve eşit biçimde kullanılabilmesi.
Eskiz: Eskiz, bir tasarım fikrini hızlıca kâğıda ya da ekrana aktarmak için çizilen, ayrıntıdan çok niyeti anlatan serbest el çizimidir.
Evrensel tasarım: Evrensel tasarım, mekânların ve ürünlerin yaş, beden ve yetenek farkı gözetmeksizin herkes tarafından ek uyarlama gerekmeden kullanılabilmesini hedefler.
Eyvan: Bir yüzü tamamen açık, üç yanı duvarla çevrili ve genellikle tonozla örtülü, avluya ya da ana mekâna bakan büyük oturma ve geçiş mekânı.

F

FBX: FBX, geometriyi, malzemeleri, kameraları ve animasyonu tek dosyada taşıyabilen, 3B yazılımlar arasında yaygın kullanılan bir değişim formatıdır.
Fil ayağı: Büyük kubbeli yapılarda ana kubbenin ve kemerlerin yükünü taşıyan, çok büyük kesitli, genellikle çokgen ya da kare planlı ana taşıyıcı paye.
Firefly: Firefly, render'da çevresinden çok daha parlak çıkan tek tük beyaz ya da renkli piksellerdir; nadir ama güçlü ışık yollarının örneklenmesinden doğar.
Fizibilite: Bir projenin teknik, hukuki ve ekonomik açıdan yapılabilir ve mantıklı olup olmadığını yatırım kararından önce inceleyen çalışma.
Fonksiyonalizm: Fonksiyonalizm, bir yapının biçiminin öncelikle onun işlevinden ve kullanım ihtiyaçlarından doğması gerektiğini savunan mimarlık yaklaşımıdır.
Fotogerçekçilik: Bilgisayarda üretilen bir görüntünün gerçek bir fotoğraftan ayırt edilemeyecek kadar inandırıcı ışık, malzeme ve kamera etkisi taşıması.
Fotogrametri: Fotogrametri, bir nesne ya da mekânın farklı açılardan çekilmiş örtüşen fotoğraflarından ölçülebilir 3B model üretme yöntemidir.
Fotomontaj: Fotomontaj, render edilmiş bir binanın gerçek arazi ya da çevre fotoğrafının içine perspektifi ve ışığı eşlenerek yerleştirilmesidir.

G

Genel aydınlatma: Genel aydınlatma, bir mekânda güvenli dolaşım ve temel görsel konfor için gereken, alana dengeli yayılan temel ışık katmanıdır.
Gerçek zamanlı render: Görüntünün saniyede çok sayıda kare hızında anında hesaplandığı, kameranın sahnede serbestçe gezdirilebildiği render yöntemi.
Gergi demiri: Kemerin iki ayağı arasına üzengi hizasında yerleştirilen, kemerin açılma eğilimini çekme gücüyle tutan demir ya da ahşap çubuk.
Giydirme cephe: Giydirme cephe, taşıyıcı olmayan, katlara asılarak binanın dışını sürekli bir kabuk gibi saran, çoğunlukla alüminyum ve camdan oluşan cephe sistemidir.
Global illumination (GI): Işığın yalnız kaynaktan değil, yüzeylerden sekerek de mekânı aydınlatmasını hesaplayan dolaylı aydınlatma yaklaşımı.
Gölgelik ve tente: Açık ve yarı açık alanlarda güneşten ve yağmurdan korunmak için kullanılan sabit gölgelikler ile açılır kapanır kumaş ya da bez tenteler.
Gömme dolap: Gömme dolap, duvar nişine ya da duvardan duvara yerleştirilen, tavana kadar uzanabilen ve mekânın parçası gibi görünen sabit dolaptır.
Görev aydınlatması: Görev aydınlatması, okuma, yemek hazırlama ya da çalışma gibi işlerin yapıldığı yüzeylere yönlendirilen, odaklı ve yeterli ışık katmanıdır.
Görünüş: Görünüş, binanın bir cephesinin perspektif bozulması olmadan, dik izdüşümle ve gerçek oranlarıyla çizildiği mimari çizimdir.
Göz hizası: Göz hizası, kameranın ayakta duran bir insanın bakış yüksekliğine yerleştirildiği, mekânı gerçekte deneyimlendiği gibi gösteren görüş açısıdır.
GPU render: Işık hesaplarını ekran kartının çok sayıda paralel çekirdeğinde yaparak görüntüyü üreten, etkileşimli önizlemede özellikle hızlı olan render yöntemi.
Grasshopper: Rhino içinde çalışan, kutuları birbirine bağlayarak parametrik ve algoritmik tasarım yapmayı sağlayan görsel programlama ortamı.
Grup: Bir dizi yüzey ve kenarı tek bir nesne olarak toplayan, içindeki geometrinin modelin geri kalanıyla birleşmesini engelleyen yapı.
Gün ışığı: Gün ışığı tasarımı, doğal ışığı pencere, çatı ışığı ve yansıtıcı yüzeylerle mekâna kontrollü biçimde alıp aydınlatma ve konfor için kullanma işidir.
Güneş kırıcı: Güneş kırıcı, cepheye ya da pencere önüne yerleştirilen yatay veya düşey elemanlarla doğrudan güneş ışığını kesen, aşırı ısınmayı önleyen gölgeleme sistemidir.
Güneş ve gökyüzü sistemi: Render motorunda güneşin doğrudan ışığını ve gökyüzünün dağınık ışığını, güneşin konumuna bağlı tek bir fiziksel düzen olarak hesaplayan aydınlatma kurulumu.
Gürültü (noise): Path tracing gibi örneklemeye dayalı render'larda yetersiz örnekten doğan, görüntüye kumlu ve benekli bir görünüm veren hata.

H

Hafif çelik: Hafif çelik, ince galvanizli sacdan soğuk şekillendirilmiş C ve U profillerle kurulan, vidalı birleşimli hafif taşıyıcı yapı sistemidir.
Hakediş: Yüklenicinin belirli bir dönemde yaptığı işin ölçülüp sözleşme fiyatlarıyla hesaplanarak ödenmesini sağlayan belge.
Halihazır harita: Bir alanın mevcut durumunu; yapıları, yolları, yükseklikleri ve parsel sınırlarıyla ölçekli olarak gösteren ölçmeye dayalı harita.
Hamam: Soğukluk, ılıklık ve sıcaklık bölümlerinden oluşan, zemin altından ısıtılan, kubbeli ve tonozlu tarihi yıkanma yapısı.
Hareket bulanıklığı: Hareket bulanıklığı, kamera ya da nesne hareket ederken pozlama süresince oluşan iz şeklindeki bulanıklıktır; animasyonda akıcılık ve hız hissi verir.
Harim: Camide cemaatin namaz kıldığı, kıble duvarına yönelen, mihrap ve minberin bulunduğu kapalı ana ibadet mekânı.
Hasar tespiti: Tarihi bir yapıdaki yapısal ve malzeme kaynaklı bozulmaların türünü, yerini, yaygınlığını ve nedenlerini belgeleyip değerlendirme çalışması.
Hatıl: Kâgir duvarın içine belirli yüksekliklerde yatay olarak yerleştirilen, duvarı bağlayıp yükü dağıtan ahşap kuşak ya da bağ kirişi.
Havalandırmalı cephe: Havalandırmalı cephe, yalıtım katmanı ile dış kaplama arasında hava boşluğu bırakılan, nemi dışarı atan ve yapıyı iklime karşı koruyan cephe sistemidir.
Hayat: Geleneksel konutta odaların önünde uzanan, avluya ya da bahçeye bakan, bir yüzü açık, üstü örtülü yarı açık yaşam ve dolaşım galerisi.
HDRI: Çok geniş bir ışık aralığını saklayan, render'da çoğu zaman sahneyi çevreleyip aydınlatmak için kullanılan yüksek dinamik aralıklı görüntü.
Hımış: Ahşap taşıyıcı iskeletin dikme, kuşak ve payandaları arasındaki boşlukların tuğla, taş ya da kerpiçle doldurulduğu geleneksel duvar tekniği.
Hmax (bina yüksekliği): İmar planında bir parsel için izin verilen en büyük bina yüksekliği; nereden ölçüleceği mevzuat ve plan notlarında tanımlanır.
Horasan harcı: Kireç bağlayıcıya kırılmış ya da öğütülmüş tuğla ve kiremit katılarak hazırlanan, suya dayanıklı, pembemsi renkli geleneksel harç ve sıva.

I

IES ışık profili: IES ışık profili, gerçek bir armatürün ışığı hangi yöne ve ne şiddette yaydığını ölçülmüş verilerle tanımlayan, render'da kullanılan dosyadır.
IFC: IFC, BIM modellerini farklı yazılımlar arasında nesneleri ve bilgileriyle birlikte taşımaya yarayan açık ve tarafsız veri değişim formatıdır.
Instancing: Instancing, aynı 3B nesnenin çok sayıda kopyasının bellekte tek bir geometri olarak tutulup yalnız konum, dönüş ve ölçek bilgisiyle çoğaltılmasıdır.
Isı yalıtımı: Isı yalıtımı, yapı kabuğundan ısı kaybını ve kazancını azaltmak için duvar, çatı ve döşemelerde uygulanan önlemlerin ve malzemelerin bütünüdür.
Islak hacim: Banyo, WC, duş, mutfak ve çamaşır odası gibi suyla doğrudan temas eden, su yalıtımı ve tesisat açısından özel önlem gerektiren mekânlar.
Işık portalı: Işık portalı, iç mekân render'ında pencere ve açıklıklara konan, dışarıdaki gökyüzü ışığının odaya girdiği yeri motora gösteren görünmez yardımcı objedir.

İ

İç mimarlık: İç mimarlık, bir yapının iç mekânlarını işlev, konfor, malzeme ve aydınlatma açısından planlayıp tasarlayan ve uygulamaya hazırlayan disiplindir.
İfraz: Bir parselin imar planına ve mevzuata uygun biçimde iki ya da daha fazla yeni parsele bölünmesi işlemi; ayırma da denir.
İki nokta perspektif: İki nokta perspektif, dikey çizgilerin dik kaldığı, yatay çizgilerin ise ufuk üzerindeki iki kaçış noktasına yöneldiği perspektif türüdür.
İmar durumu: Bir parselin imar planındaki kullanımını ve yapılaşma koşullarını gösteren, belediyeden ya da yetkili idareden alınan belge.
İmar planı: Bir yerleşimin arazi kullanımını, yapılaşma koşullarını, yollarını ve donatı alanlarını belirleyen, onaylı ve bağlayıcı plan.
İnsan ölçeği: Mekânların ve yapı elemanlarının insan bedeninin ölçüleriyle kurduğu ilişki; bir yerin rahat ve anlaşılır hissedilmesinin temeli.
İskan (yapı kullanma izni): İnşaatı biten bir yapının ruhsatına ve onaylı projelerine uygun olduğunu belgeleyen, kullanılmasına izin veren resmî belge.
İskandinav stili: Açık renkler, açık tonlu ahşap, sade formlar ve bol gün ışığıyla öne çıkan, işlevsel ve sıcak bir iç mekân tasarım üslubu.
İskelet sistem: İskelet sistem, yükleri kolon, kiriş ve döşemelerden oluşan bir çerçeveyle taşıyan, duvarları yükten kurtararak serbest plan imkânı veren yapı sistemidir.
İstinat duvarı: Arazi kot farkından doğan toprak itkisini karşılayarak eğimli zeminin kaymasını ya da çökmesini önleyen taşıyıcı duvar.

J

Japandi: Japon estetiğinin sadeliği ile İskandinav tasarımının sıcaklığını birleştiren; doğal malzeme, sakin renk ve az eşyaya dayanan iç mekân üslubu.

K

Kademe ve teras bahçe: Eğimli bir araziyi istinat duvarları ya da şevlerle birbirini izleyen düz platformlara bölerek kullanılabilir hâle getiren bahçe düzeni.
Kafes: Pencere ya da galeri önüne takılan, içeriden dışarıyı görmeyi sağlayıp dışarıdan bakışı kesen ahşap ya da metal çıtalardan örülmüş şebeke.
Kalem işi: Sıva, ahşap ya da taş yüzeylere fırça ile uygulanan, bitkisel, geometrik ve yazı motifli boyalı süsleme tekniği.
Kamera açısı: Kamera açısı, sahnenin hangi noktadan, hangi yükseklikten ve hangi yöne bakılarak görüntüleneceğini belirleyen kadraj kararıdır.
Kamera eşleme: Kamera eşleme, 3B sahnedeki sanal kameranın konum, yön ve lens değerlerinin gerçek bir fotoğrafın çekildiği kamerayla birebir uyumlu hale getirilmesidir.
Kaplama (veneer): Ahşap kaplama, gerçek ağaçtan ince dilimler hâlinde kesilen ve MDF ya da yonga levha üzerine yapıştırılarak masif görünüm veren yüzey malzemesidir.
Kartonpiyer: Kartonpiyer, duvar ile tavanın birleştiği köşe boyunca uzanan, birleşimi örten ve mekâna süsleme ya da gizli ışık imkânı katan profildir.
Kasnak: Kubbe ile altındaki geçiş elemanları arasında yer alan, kubbeyi yükselten, çoğunlukla pencerelerle delinmiş silindirik ya da çokgen duvar.
Kat irtifakı: Henüz tamamlanmamış bir yapıdaki bağımsız bölümler için, arsa payına bağlı olarak tapuda kurulan irtifak hakkı.
Kat mülkiyeti: Tamamlanmış bir yapıdaki daire, dükkân gibi bağımsız bölümler üzerinde arsa payıyla birlikte kurulan özel mülkiyet hakkı.
Kat planı: Kat planı, binanın her katı için ayrı çizilen, o kattaki duvarları, açıklıkları, mahalleri ve ölçüleri gösteren plan çizimidir.
Kat yüksekliği: Kat yüksekliği, bir katın döşeme üst kotundan bir üst katın döşeme üst kotuna kadar olan düşey mesafedir; net tavan yüksekliğinden farklıdır.
Katman / etiket: Model ya da çizimdeki nesneleri türüne göre sınıflandırıp görünürlüğünü ve özelliklerini toplu olarak yönetmeye yarayan düzenleme aracı.
Kaustik: Cam, su ya da parlak metal gibi yüzeylerin ışığı kırarak veya yansıtarak bir bölgede toplamasıyla oluşan parlak ışık desenleri.
Kemer: Kemer, bir açıklığın üzerini eğri biçimli elemanlarla geçen ve üstündeki yükü basınç kuvvetiyle iki yandaki dayanaklara aktaran taşıyıcı yapı öğesidir.
Kenet çatı: Kenet çatı, metal panellerin kenarlarının yukarı kaldırılıp birbirine kıvrılarak kilitlendiği, vida deliği bırakmayan metal çatı örtüsüdür.
Kentsel dönüşüm: Afet riski taşıyan ya da yıpranmış yapıların ve kent alanlarının yıkılıp yeniden yapılması veya iyileştirilmesi süreci.
Kentsel mobilya: Bank, çöp kutusu, aydınlatma direği, bisiklet park yeri, otobüs durağı ve bariyer gibi kamusal açık alanlarda kullanılan donatı elemanları.
Kentsel tasarım: Binalar arasındaki kamusal mekânı; sokakları, meydanları, parkları ve yapıların kentle kurduğu ilişkiyi ele alan tasarım alanı.
Kervansaray: Ticaret yolları üzerinde yolcuları, hayvanları ve yükleri güvenle barındırmak için yapılmış, kalın duvarlı ve avlulu konaklama yapısı.
Kesit: Kesit, binanın düşey bir düzlemle kesilerek yandan çizildiği, kat yüksekliklerini, döşemeleri ve iç mekânın düşey ilişkilerini gösteren çizimdir.
Kesme taş: Yüzeyleri düzgün ve köşeleri dik olacak biçimde yontularak belirli ölçülere getirilmiş, ince derzle örülen yapı taşı ve bu taşla yapılan örgü.
Keşif: Bir yapının ya da işin tahmini maliyetinin, metrajdaki miktarların birim fiyatlarla çarpılmasıyla hesaplandığı belge.
Kırılma: Işığın cam, su gibi saydam bir ortama girerken yön değiştirmesi; render'da kırılma indisi (IOR) değeriyle tanımlanır.
Kilit taşı: Bir kemerin ya da tonozun tepesinde, iki yandan yükselen kemer taşlarını birbirine kilitleyen kama biçimli en üst taş.
Kireç harcı: Bağlayıcı olarak kireç, dolgu olarak kum ve benzeri agregalar içeren, zamanla havadaki karbondioksitle sertleşen geleneksel kâgir harcı.
Kiriş: Kiriş, döşemeden ve duvarlardan gelen yükleri taşıyarak kolonlara ya da taşıyıcı duvarlara aktaran, genellikle yatay konumdaki taşıyıcı elemandır.
Kolon: Kolon, kirişlerden ve döşemelerden gelen yükleri düşey doğrultuda taşıyarak temele ileten, iskelet sistemin temel taşıyıcı elemanıdır.
Kompozit panel: İki ince alüminyum levhanın arasına bir çekirdek malzeme preslenerek üretilen, hafif ve düz yüzeyli cephe kaplama levhası.
Konsept tasarım: Bir projenin ana fikrini; kütlesini, mekân kurgusunu ve karakterini ilk kez ortaya koyan erken tasarım aşaması.
Konsol: Yalnız bir ucundan mesnetlenip diğer ucu boşta kalan, balkon ve saçak gibi dışa taşan kısımları taşıyan yapı elemanı.
Korkuluk: Merdiven, balkon, teras ve galeri gibi düşme tehlikesi olan kenarlarda insanları koruyan, tutunmayı da sağlayan bariyer.
Koruma alanı: Kültür ve tabiat varlıklarının çevresiyle birlikte korunması için sınırları belirlenmiş, yapılaşmanın özel kurallara bağlandığı alan.
Koruma amaçlı imar planı: Sit alanlarında koruma ile kullanımı dengeleyen, yapılaşma, onarım ve kullanım kararlarını belirleyen özel imar planı.
Kot: Bir noktanın, projede kabul edilen ±0.00 referans düzlemine göre metre cinsinden yüksekliğini veya derinliğini gösteren değer.
Kserisk peyzaj: Kuraklığa dayanıklı bitkiler, az çim ve verimli sulamayla su tüketimini en aza indirmeyi hedefleyen peyzaj tasarımı yaklaşımı.
Kubbe: Bir kemerin kendi ekseni etrafında döndürülmesiyle oluşan, alttaki mekânı kolon kullanmadan örten yarım küre biçimli örtü.
Kuş bakışı: Kuş bakışı, binayı ya da yerleşimi yüksekten, genellikle eğik bir açıyla gösteren ve çevresiyle ilişkisini anlatan görüntü türüdür.
Kuzey oku: Plan ve haritalarda kuzey yönünü gösteren işaret; yapının güneşe, rüzgâra ve çevresine göre konumunu okumayı sağlar.
Külliye: Bir cami ya da mescit çevresinde, eğitim, sağlık, konaklama ve ticaret yapılarını bir araya getiren, vakıfla yaşatılan yapı topluluğu.
Kümbet: Selçuklu dönemine özgü, altta mezar odası, üstte ibadet mekânı bulunan, konik ya da piramidal çatılı kule biçimli mezar yapısı.
Kündekari: Küçük, geometrik ahşap parçaların çivi ve tutkal kullanılmadan, birbirine geçmeli çıtalarla birleştirilerek desen oluşturduğu ahşap işçiliği tekniği.

L

Lake kapak: Lake kapak, genellikle MDF üzerine çok katlı boya ve vernik uygulanarak üretilen, mat ya da parlak, pürüzsüz yüzeyli dolap kapağıdır.
Lambri: Lambri, duvar yüzeyinin tamamını ya da belirli bir yüksekliğe kadar olan kısmını kaplayan ahşap, MDF veya benzeri malzemeden panel kaplamadır.
Laminat parke: Laminat parke, yüksek yoğunluklu lif levha gövde üzerine desen kâğıdı ve aşınmaya dayanıklı koruyucu katman preslenerek üretilen zemin kaplamasıdır.
Lazer tarama: Lazer tarama, lazer ışınıyla mesafe ölçerek bir yapının ya da arazinin yüzeyini yüksek doğrulukta nokta bulutu olarak kaydeden ölçme yöntemidir.
Lejant: Çizimde ya da haritada kullanılan sembolleri, renkleri, taramaları ve çizgi türlerini açıklayan anahtar tablo.
Lento: Kapı ve pencere boşluklarının üstüne yerleştirilen, üstteki duvar yükünü boşluğun iki yanına aktaran yatay taşıyıcı eleman.
Lineer aydınlatma: Uzun, ince ve kesintisiz bir çizgi hâlinde ışık veren LED profil ya da armatürlerle yapılan aydınlatma türü.
LOD (detay seviyesi): Bir modelin ne kadar ayrıntılı olduğunu anlatan kavram; BIM'de modelin olgunluk düzeyini, görselleştirmede uzaklığa göre sadeleşen modelleri ifade eder.
Lumion: Modeli tasarım programından alıp geniş nesne ve bitki kütüphanesiyle hızla görsel, animasyon ve panoramaya dönüştüren gerçek zamanlı görselleştirme yazılımı.
Lüks: Lüks, bir yüzeye düşen ışık miktarını, yani aydınlık düzeyini ölçen birimdir; bir lüks, metrekareye düşen bir lümenlik ışığa karşılık gelir.
Lümen: Lümen, bir ışık kaynağının her yöne yaydığı toplam görünür ışık miktarını, yani ışık akısını ifade eden ölçü birimidir.

M

Mahal: Mimari projede belirli bir işleve ayrılmış, adı, numarası ve alanıyla tanımlanan her bir oda ya da kapalı/açık alan.
Mahfil: Camide zeminden yükseltilmiş, sütun ya da konsollarla taşınan ve müezzin, hükümdar ya da kadınlar gibi belirli kullanıcılara ayrılan platform.
Masif parke: Masif parke, baştan sona tek parça doğal ağaçtan üretilen ve ömrü boyunca birkaç kez zımparalanıp yenilenebilen ahşap zemin kaplamasıdır.
MDF: MDF, ağaç liflerinin reçineyle karıştırılıp ısı ve basınç altında preslenmesiyle üretilen, yüzeyi düzgün ve kolay işlenen orta yoğunluklu lif levhadır.
Medrese: Avlu çevresinde sıralanan öğrenci odaları, eyvanlar ve dershaneden oluşan, yüksek öğretim için yapılmış tarihi eğitim yapısı.
Mekanik tesisat projesi: Mekanik tesisat projesi, binanın ısıtma, soğutma, havalandırma, temiz ve atık su ile yangın söndürme sistemlerini tasarlayan mühendislik projesidir.
Merdiven: Farklı kotlardaki katları ya da alanları basamaklar aracılığıyla birbirine bağlayan düşey sirkülasyon elemanı.
Merdiven sahanlığı: Merdiven kollarının arasında ya da başında yer alan, yön değiştirmeye ve dinlenmeye olanak veren düz platform.
Mesh: Köşe noktaları, kenarlar ve yüzeylerin birbirine bağlanmasıyla oluşan, 3D nesnenin biçimini tanımlayan poligon ağı.
Metraj: Projedeki her iş kaleminin miktarının çizimlerden ölçülerek birimleriyle listelenmesi; maliyet hesabının temelidir.
Mihrap: Camide kıble duvarının ortasında yer alan, kıble yönünü gösteren ve imamın önünde durduğu niş biçimindeki mimari öğe.
Mikro beton: Mikro beton, zemin, duvar ve tezgâh gibi yüzeylere ince katmanlar hâlinde uygulanan, derzsiz ve beton görünümlü çimento esaslı kaplamadır.
Mimari animasyon: Mimari animasyon, bir projenin kamera hareketiyle, ardışık render karelerinden oluşan video olarak anlatılmasıdır.
Mimari görselleştirme: Henüz inşa edilmemiş ya da yenilenecek bir yapının render, animasyon, sanal tur gibi araçlarla gerçekçi biçimde görsel olarak anlatılması.
Mimari program: Bir binada hangi mekânların, hangi büyüklükte ve hangi ilişkiler içinde yer alacağını tanımlayan tasarım öncesi ihtiyaç listesi.
Mimari proje: Mimari proje, bir binanın biçimini, mekân düzenini, malzemesini ve yapım bilgisini plan, kesit, görünüş ve detaylarla tanımlayan çizim ve belge bütünüdür.
Mimari yarışma: Bir yapı ya da alan için birden çok tasarımcının öneri sunduğu ve bağımsız bir jürinin değerlendirdiği tasarım seçme yöntemi.
Minber: Camide mihrabın sağında yer alan, cuma ve bayram hutbelerinin okunduğu, merdivenle çıkılan ve üstü külahlı köşkle biten kürsü.
Minimalizm: Mekânı en temel öğelerine indirgeyen, sade yüzeyler, sınırlı malzeme ve bol boşlukla etki yaratan tasarım yaklaşımı.
Mobilya yerleşimi: Mobilya yerleşimi, mobilyaların bir mekâna kullanım, sirkülasyon ve görsel denge gözetilerek yerleştirilmesi ve bunun plan üzerinde kurgulanmasıdır.
Modernizm: Tarihî süslemeyi reddedip işlev, yeni yapım teknikleri ve sade geometriyi esas alan 20. yüzyıl mimarlık akımı.
Modüler koordinasyon: Bina ölçülerini ve yapı bileşenlerini ortak bir temel modülün katlarına göre düzenleyerek parçaların uyumunu sağlayan sistem.
Moloz taş duvar: Düzensiz biçimli, yontulmamış ya da kabaca yontulmuş taşların harçla bir araya getirilmesiyle örülen, kalın ve yük taşıyan kâgir duvar.
Moodboard: Bir projenin hedeflenen havasını görseller, renkler, malzeme örnekleri ve dokularla tek bir panoda toplayan tasarım aracı.
Mukarnas: Küçük niş biçimli birimlerin sıralar halinde üst üste bindirilmesiyle oluşan, geçiş ve süsleme amaçlı üç boyutlu kademeli kompozisyon.
Mutfak üçgeni: Mutfak üçgeni, eviye, ocak ve buzdolabı arasındaki ilişkiyi kısa ve engelsiz tutmayı amaçlayan klasik bir mutfak planlama ilkesidir.

N

Narteks: Kilise ve bazilikalarda ana mekânın girişinde, cephe boyunca enine uzanan, dış dünya ile ibadet alanı arasında geçiş sağlayan giriş holü.
Nazım imar planı: Arazi kullanımını, yoğunluğu ve ana ulaşım kararlarını genel düzeyde belirleyen, uygulama imar planına temel olan plan.
Net alan: Bir mekânın duvar, kolon ve benzeri elemanlar dışarıda bırakılarak, iç yüzeylerden ölçülen gerçek kullanım alanı.
Nokta bulutu: Nokta bulutu, lazer tarama ya da fotogrametriyle elde edilen ve bir yüzeyi milyonlarca 3B koordinat noktasıyla temsil eden veri kümesidir.
Normal haritası: Yüzey normallerinin yönünü RGB renklerde saklayarak, geometri eklemeden ince kabartma ve girinti izlenimi veren doku haritası.
NURBS: Eğri ve yüzeyleri kontrol noktaları ve ağırlıklarla matematiksel olarak tanımlayan, her ölçekte kusursuz kavis veren modelleme yöntemi.

O

OBJ: OBJ, poligon geometriyi, UV koordinatlarını ve normalleri düz metin olarak saklayan, neredeyse her 3B programın açabildiği basit bir model formatıdır.
Odak uzaklığı: Odak uzaklığı, kamera merceğinin görüş açısını belirleyen milimetre değeridir; küçük değer geniş, büyük değer dar ve yakınlaştırılmış bir kadraj verir.
Ofis yerleşimi: Çalışma masaları, toplantı odaları, ortak alanlar ve destek mekânlarının bir ofiste işleyişe ve çalışanlara göre düzenlenmesi.
Oran ve orantı: Bir yapının parçalarının birbirine ve bütüne göre ölçü ilişkisi; mimaride uyum ve denge duygusunun temel kaynağı.
Organik mimari: Binayı doğayla ve bulunduğu yerle bütünleşik bir organizma gibi ele alan, biçimi arazi, malzeme ve kullanımdan türeten anlayış.
Orta sahın: Bazilikal ya da çok sahınlı bir yapıda giriş ile apsis veya mihrap arasında uzanan, yan sahınlardan genişçe ve yüksekçe olan merkezi mekân şeridi.
Otopark yönetmeliği: Yapıların kullanım türüne göre ne kadar otopark sağlayacağını ve otopark alanlarının nasıl düzenleneceğini belirleyen düzenleme.

Ö

Ölçek: Ölçek, bir çizimdeki uzunluklarla gerçekteki uzunluklar arasındaki orandır; 1/100 ölçekte çizimdeki 1 cm gerçekte 1 metreye karşılık gelir.
Ölçülendirme: Mimari çizimde boyutların, aralıkların ve kotların ölçü çizgisi, ölçü yazısı ve referans işaretleriyle pafta üzerine işlenmesi.
Örnekleme (sampling): Örnekleme (sampling), render motorunun her piksel için kaç ışık yolu hesaplayacağını belirleyen ve görüntü temizliği ile süreyi doğrudan etkileyen ayardır.

P

Pafta: Mimari ve teknik çizimlerin belirli ölçülerde düzenlenip basıldığı ya da teslim edildiği standart çizim sayfası.
Pandantif: Kare ya da dikdörtgen bir planın köşelerinde, kubbenin dairesel tabanına geçişi sağlayan, küresel yüzeyli ters üçgen biçimli kâgir eleman.
Parametrik tasarım: Formun sabit çizgilerle değil, birbirine bağlı parametreler ve kurallarla tanımlandığı; bir değer değişince bütün tasarımın güncellendiği yaklaşım.
Parapet: Çatı, teras ya da balkon kenarında yükselen alçak duvar; Türkiye’de pencere altında kalan duvar bölümü için de kullanılır.
Parselasyon: Kadastro parsellerinin uygulama imar planına göre yeniden düzenlenerek yapılaşmaya uygun imar parsellerine dönüştürülmesi.
Pasif ev: Çok iyi yalıtım, hava sızdırmazlık ve ısı geri kazanımlı havalandırma ile ısıtma ihtiyacını en aza indiren bina standardı.
Path tracing: Işığın sahnedeki yüzeyler arasında defalarca sekmesini rastgele örneklerle izleyerek fiziksel olarak doğru görüntü hesaplayan render yöntemi.
Payanda: Kemer, tonoz ya da kubbenin duvara yüklediği yanal itkiyi karşılamak için duvara dıştan yaslanan kalın, kütlesel yığma destek.
Paye: Kâgir yapıda kemer, tonoz ya da kubbeyi taşıyan, sütundan kalın ve çoğunlukla kare, dikdörtgen ya da çokgen kesitli düşey taşıyıcı.
PBR malzeme: Yüzeyin ışıkla etkileşimini renk, pürüzlülük ve metaliklik gibi fiziksel değerlerle tanımlayan, her ışıkta tutarlı görünen malzeme.
Perde duvar: Betonarme binalarda deprem ve rüzgâr gibi yatay kuvvetleri karşılayan, kolona göre çok uzun kesitli taşıyıcı duvar.
Pergola: Dikmeler üzerine oturan açık kirişlerden oluşan, bahçe ve teraslarda gölge yaratan, çoğu zaman bitkiyle örtülen hafif yapı.
Peyzaj aydınlatması: Bahçe, park ve dış mekânlarda güvenlik, yön bulma ve atmosfer için yollar, bitkiler, cepheler ve su öğelerinin aydınlatılması.
Peyzaj mimarlığı: Açık alanların, bahçelerin, parkların ve kentsel mekânların doğal ve yapay öğelerle planlanması ve tasarlanmasıyla uğraşan meslek ve disiplin.
Peyzaj projesi: Peyzaj projesi, bina çevresindeki açık alanların sert ve yumuşak zemin, bitkilendirme, sulama, aydınlatma ve kot düzenlemesini tanımlayan projedir.
Plan: Plan, binanın yatay bir düzlemle kesilip yukarıdan bakılarak çizilen, duvarları, açıklıkları ve mekânların düzenini gösteren mimari çizimdir.
Plan notları: İmar planının paftada gösterilemeyen kurallarını yazılı olarak açıklayan ve planla birlikte bağlayıcı olan hükümler.
Poligon: Köşe noktaları ve kenarlarla sınırlanan düz yüzey; 3D modellerdeki her yüzey, kavisli olanlar dahil, çok sayıda poligonla temsil edilir.
Postmodernizm: Modernizmin sadeliğine tepki olarak tarihî göndermeleri, renkleri, ironiyi ve sembolleri mimarlığa geri getiren akım.
Pozlama: Pozlama, kameraya ya da render'a ne kadar ışık alınacağını belirleyen ayardır; görüntünün genel parlaklığını ve aydınlık-karanlık dengesini kurar.
Prefabrik yapı: Prefabrik yapı, eleman ya da modüllerinin fabrikada üretilip şantiyeye taşınarak birleştirildiği yapıdır; hız ve kalite kontrolü öne çıkar.
Proxy model: Proxy model, ağır bir 3B nesnenin sahnede hafif bir yer tutucuyla gösterilip asıl geometrisinin yalnız render sırasında diskten yüklendiği yöntemdir.
Pürüzlülük (roughness): PBR malzemelerde yüzeyin mikro pürüzlerini tanımlayan, yansımaların ne kadar keskin ya da bulanık olacağını belirleyen parametre.

R

Rampa: Farklı kotları basamak yerine eğimli bir yüzeyle bağlayan, tekerlekli sandalye, bebek arabası ve araçlar için kullanılan geçiş.
Rasterizasyon: Üç boyutlu üçgenleri ekran piksellerine yansıtarak görüntüyü çok hızlı üreten, oyunların ve gerçek zamanlı motorların temel render yöntemi.
Ray tracing: Işınların kameradan sahneye doğru izlenerek yansıma, kırılma ve gölgelerin fiziksel kurallara göre hesaplandığı render tekniği.
Rekonstrüksiyon: Rekonstrüksiyon, tamamen ya da büyük ölçüde yok olmuş bir yapının, güvenilir belgelere dayanarak yeniden inşa edilmesidir.
Render: Üç boyutlu bir modelden ışık, malzeme ve kamera bilgisi kullanılarak bilgisayarda iki boyutlu görüntü üretme işlemi ve bu işlemin sonucu.
Render çiftliği: Render işlerini çok sayıda bilgisayara dağıtarak animasyon karelerini ya da büyük görselleri tek makineye göre çok daha kısa sürede üreten sistem.
Render Fun: SketchUp içinde çalışan ücretsiz render eklentisi; modeli GPU tabanlı path tracing ile gerçekçi bir görsele dönüştürür.
Render motoru: 3B sahne verisini ışık, malzeme ve kamera hesaplarıyla görüntüye dönüştüren yazılım ya da yazılımın içindeki hesaplama çekirdeği.
Render pass: Render pass, render'ın yansıma, ışık, gölge, derinlik ya da malzeme maskesi gibi bileşenlerini ayrı katmanlar halinde dışa veren çıktılardır.
Renk geriverim indeksi (CRI): Bir ışık kaynağının nesnelerin renklerini gün ışığına ya da referans ışığa göre ne kadar doğru gösterdiğini ölçen 0–100 arası değer.
Renk paleti: Bir mekânda ya da projede birlikte kullanılmak üzere seçilen, birbiriyle uyumlu ana, yardımcı ve vurgu renklerinden oluşan set.
Renk psikolojisi: Renklerin insanların ruh hâli, algısı ve davranışı üzerindeki etkisini inceleyen ve tasarımda bilinçli renk seçimine yön veren yaklaşım.
Renk sıcaklığı: Renk sıcaklığı, bir ışık kaynağının sıcak (sarı-turuncu) ya da soğuk (mavi) görünümünü Kelvin cinsinden anlatan ölçüdür.
Restitüsyon: Restitüsyon, bir tarihi yapının özgün hâlinin ya da farklı dönemlerdeki durumunun belgelere ve izlere dayanarak çizimle yeniden kurgulanmasıdır.
Restorasyon: Restorasyon, tarihi ya da kültürel değeri olan bir yapının özgün niteliklerini koruyarak onarılması ve ömrünün uzatılması için yapılan müdahaledir.
Retro stil: Geçmiş on yılların, özellikle yirminci yüzyıl ortasının renklerini, formlarını ve desenlerini bugünün mekânlarına taşıyan iç mekân üslubu.
Revak: Bir avlunun ya da yapı cephesinin önünü çevreleyen, kemerlerle birbirine bağlanan sütun veya payelerin taşıdığı üstü örtülü, önü açık galeri.
Revit: Binayı bilgi taşıyan nesnelerle modelleyen; plan, kesit, görünüş ve tabloları tek bir ortak modelden üreten BIM yazılımı.
Revzen: Alçıdan yapılmış delikli bir şebekenin boşluklarına renkli ya da renksiz cam parçaları oturtularak yapılan, ışığı süzen süslemeli pencere.
Rhino: Serbest formlu yüzeyleri NURBS ile hassas biçimde modelleyen; mimarlık, endüstriyel tasarım ve üretimde kullanılan 3D modelleme programı.
Rıht: Merdivende iki basamak arasındaki düşey yüzey; yüksekliği merdivenin konforunu ve güvenliğini doğrudan belirler.
Röleve: Rölöve, mevcut bir yapının ya da alanın bugünkü durumunun ölçülerek plan, kesit ve görünüşlerle belgelenmesidir.
Ruhsat projesi: Ruhsat projesi, yapı ruhsatı alınması için belediyeye sunulan, imar mevzuatına uygunluğu gösteren mimari ve mühendislik projeleri setidir.

S

Saçak: Çatının dış duvar hizasını aşarak cephe dışına taşan kısmı; duvarı yağmurdan korur ve pencereleri yaz güneşinden gölgeler.
Sağlamlaştırma: Tarihi yapının taşıyıcı sistemini ya da bozulmuş malzemesini, özgün öğeleri koruyarak yeniden sağlam ve kararlı hale getiren müdahale.
Sanal gerçeklik (VR): Sanal gerçeklik (VR), kullanıcıyı bir başlık aracılığıyla tamamen dijital bir ortama yerleştirip mekânı gerçek ölçeğinde deneyimlemesini sağlayan teknolojidir.
Sanal tur: Sanal tur, bir yapının ya da mekânın içinde ekran veya gözlük üzerinden noktadan noktaya gezilerek etkileşimli biçimde incelenmesini sağlayan sunumdur.
Scatter: Scatter, ağaç, çalı, çim, taş gibi nesneleri bir yüzeye kurallara göre rastgele ve çok sayıda dağıtan modelleme ve render tekniğidir.
Seramik ve porselen karo: Seramik ve porselen karo, killi hammaddelerin şekillendirilip pişirilmesiyle üretilen, zemin ve duvarda kullanılan dayanıklı kaplama malzemeleridir.
Sert peyzaj: Peyzajda bitki dışındaki kalıcı yapı öğeleri: yürüyüş yolları, döşeme kaplamaları, duvarlar, merdivenler, pergolalar ve kent mobilyaları.
Sirkülasyon: Bir binada insanların mekânlar arasında yatay ve düşey olarak nasıl hareket ettiğini belirleyen koridor, hol ve merdiven düzeni.
Sit alanı: Tarihi, arkeolojik ya da kentsel değerleri nedeniyle koruma altına alınan, sınırları ve koruma koşulları resmi olarak belirlenen alan.
Sivri kemer: İki ayrı merkezden çizilen iki yayın tepede bir noktada buluşmasıyla oluşan, yarım daire kemere göre daha az yanal itki üreten kemer türü.
SketchUp: Hızlı ve sezgisel kütle çalışmasıyla bilinen, mimari, iç mimari ve peyzajda yaygın kullanılan, eklentilerle genişletilebilen 3D modelleme programı.
Sofa: Geleneksel Türk evinde odaları birbirine bağlayan, dolaşım ve ortak yaşam alanı olarak kullanılan, plan düzenini belirleyen ana hol.
Son cemaat yeri: Caminin giriş cephesinde, harimin önünde uzanan, genellikle revak biçiminde düzenlenmiş örtülü ya da yarı açık ön mekân.
Son işlem (post-production): Son işlem (post-production), render tamamlandıktan sonra görüntüde renk, ışık, atmosfer ve detay düzeltmelerinin yapıldığı aşamadır.
Statik proje: Statik proje, binanın taşıyıcı sistemini hesaplarla boyutlandıran ve kalıp ile donatı çizimleriyle tanımlayan inşaat mühendisliği projesidir.
STL: STL, yüzeyleri yalnız üçgenlerle tanımlayan, renk ve malzeme taşımayan, özellikle 3B baskıda standart kabul edilen bir model formatıdır.
Su yalıtımı: Yapıyı yağmur, zemin suyu ve kullanım suyuna karşı koruyan; temel, bodrum, çatı ve ıslak hacimlerde uygulanan katmanlar bütünü.
Sulama sistemi: Bitkilerin ihtiyaç duyduğu suyu boru, damlatıcı, sprinkler ve kontrol ünitesiyle düzenli ve ölçülü biçimde veren peyzaj altyapısı.
Sunta: Sunta, ağaç yongalarının tutkalla karıştırılıp preslenmesiyle üretilen yonga levhanın Türkiye'de yaygınlaşmış adıdır; dolap gövdelerinde çok kullanılır.
Süpürgelik: Süpürgelik, duvar ile zeminin birleştiği çizgi boyunca uzanan, birleşimi örten ve duvarın alt kısmını darbe ve kirden koruyan profildir.
Sürdürülebilir mimari: Binayı tasarımdan yıkıma kadar tüm ömrü boyunca enerji, su, malzeme ve çevre üzerindeki etkisini azaltacak biçimde ele alan yaklaşım.
Süs havuzu: Yüzme için değil görsel etki, serinlik ve ses için tasarlanan; yansıtma havuzu, fıskiye ya da gölet biçimindeki dekoratif su öğesi.
Sütun başlığı: Sütun gövdesinin üst ucunda yer alan, üzerindeki kemer ya da kirişin yükünü toplayıp gövdeye aktaran ve çoğunlukla bezemeli olan taşıyıcı öğe.

Ş

Şadırvan: Cami avlusunda abdest almak için kullanılan, çevresinde musluklar bulunan, çoğunlukla çokgen planlı ve üstü örtülü su yapısı.
Şantiye: Bir yapının inşa edildiği; malzeme, makine ve ekiplerin bulunduğu, güvenlik önlemleriyle çevrilmiş çalışma alanı.

T

Taç kapı: Anıtsal yapılarda cepheden öne taşan ya da yükselen, nişli, bezemeli ve çoğu zaman yazıtlı ana giriş kompozisyonu.
Tadilat projesi: Tadilat projesi, mevcut bir binada yapılacak plan, cephe, taşıyıcı ya da kullanım değişikliklerini tanımlayan ve gerektiğinde onaya sunulan projedir.
TAKS: Taban alanı katsayısı; binanın parsele oturduğu taban alanının parsel alanına oranını sınırlayan imar değeri.
Taşlık: Geleneksel Türk evinin zemin katında, sokak kapısından girilen, taş döşeli, ahır, depo ve merdivene bağlanan giriş ve hizmet holü.
Tavan göbeği: Geleneksel ahşap tavanların ortasında yer alan, oyma, çıtakâri ya da kalem işiyle bezenmiş, tavan düzenini toparlayan merkez süsleme.
Tefriş planı: Mobilya, donatı ve ekipmanın mekân içindeki yerini, boyutunu ve kullanım alanını ölçekli olarak gösteren plan çizimi.
Temel: Binanın bütün yüklerini güvenli biçimde zemine aktaran, yapının en altında yer alan taşıyıcı sistem bölümü.
Teras: Zemin seviyesinde ya da bir alt katın üstünde yer alan, yaşamaya ve oturmaya ayrılmış geniş, açık ve düz dış alan.
Teras çatı: Eğimi çok az olan, suyu süzgeçlere yönlendiren ve yalıtım katmanlarıyla oluşturulan, üzeri kullanılabilen düz çatı.
Tescilli yapı: Tarihi, mimari ya da kültürel değeri nedeniyle koruma kurulu kararıyla korunması gerekli kültür varlığı olarak kayda alınmış yapı.
Tevhit: Komşu iki ya da daha fazla parselin imar planına uygun olarak birleştirilip tek bir parsel hâline getirilmesi işlemi.
Tezgâh: Tezgâh, mutfak ve banyoda alt dolapların üzerini kapatan, hazırlık, yıkama ve pişirme gibi işlerin yapıldığı dayanıklı çalışma yüzeyidir.
Ton eşleme: Ton eşleme, render'ın çok geniş parlaklık aralığını ekranın gösterebileceği sınırlı aralığa sıkıştırıp doğal görünen bir görüntüye çeviren işlemdir.
Tonoz: Bir kemerin bir doğru boyunca uzatılmasıyla oluşan, iki duvar arasındaki mekânı eğri bir yüzeyle örten örtü sistemi.
Topoğrafya: Bir arazinin yükseklik farklarını, eğimlerini ve yüzey özelliklerini; ayrıca bunları ölçüp haritalayan çalışmayı ifade eden terim.
Tromp: Kare planlı mekânın üst köşelerine yerleştirilen, kareyi sekizgene çevirerek kubbeye geçişi sağlayan yarım koni ya da niş biçimli kemerli eleman.
Türbe: Önemli bir kişinin mezarı üzerine yapılan, çoğunlukla kare ya da çokgen planlı ve kubbeyle örtülü anıtsal mezar yapısı.
Türk üçgeni: Kare planlı mekânda kubbeye geçişi sağlayan, köşelere yerleştirilmiş kırık yüzeyli prizmatik üçgenlerden oluşan, Anadolu'ya özgü geçiş kuşağı.
Twinmotion: Unreal Engine tabanlı, tasarım programlarından doğrudan bağlantıyla model alıp hızlıca görsel, video ve sanal gerçeklik sunumu üreten gerçek zamanlı yazılım.

U

Unreal Engine: Oyunlar için geliştirilmiş, mimaride etkileşimli sunum, sanal gerçeklik ve yapılandırıcı uygulamalar için kullanılan gerçek zamanlı 3D motoru.
UV açılımı: 3B bir modelin yüzeyinin, dokuların doğru yerleşmesi için iki boyutlu bir düzleme açılması ve koordinatlarının belirlenmesi işlemi.
Uygulama imar planı: Nazım plana uygun hazırlanan; adaları, yapı düzenini ve yapılaşma koşullarını parsel ölçeğinde gösteren ayrıntılı imar planı.
Uygulama projesi: Uygulama projesi, binanın şantiyede yapılabilmesi için gereken tüm ölçü, malzeme ve detay bilgisini içeren ayrıntılı mimari çizim setidir.

Ü

Üzengi taşı: Kemerin başladığı noktada, ayak ya da başlık üzerine oturan ve kemer yayının ilk parçasını oluşturan alt kemer taşı.

V

V-Ray: Pek çok 3D ve CAD programına eklenti olarak bağlanan, işlemci ve ekran kartıyla çalışabilen fotogerçekçi render motoru.
Vaziyet planı: Vaziyet planı, binanın arsa içindeki konumunu, yollara, komşu parsellere, çekme mesafelerine ve çevre düzenine göre gösteren plandır.
Vurgu aydınlatması: Vurgu aydınlatması, bir sanat eserini, dokulu bir yüzeyi ya da mimari bir detayı çevresinden daha parlak aydınlatarak öne çıkaran ışık katmanıdır.

W

Wireframe: Wireframe, 3B bir modelin yalnız kenar ve çizgileriyle, yüzeyleri dolu olmadan tel kafes görünümünde gösterilmesidir.

Y

Yağmur bahçesi: Çatı ve kaplamalardan gelen yağmur suyunu toplayıp toprağa sızdıran, suya dayanıklı bitkilerle düzenlenmiş sığ peyzaj çukuru.
Yan sahın: Bazilikal ya da çok sahınlı bir yapıda orta sahının iki yanında uzanan, sütun ya da paye dizisiyle ondan ayrılan, daha dar ve daha alçak mekân şeridi.
Yangın yönetmeliği: Binalarda yangının çıkmasını ve yayılmasını önlemeye, kullanıcıların güvenle tahliyesine yönelik tasarım ve uygulama kurallarını belirleyen düzenleme.
Yansıma: Işığın bir yüzeye çarpıp geri dönmesi; render'da cam, metal, cilalı taş ve su gibi yüzeylerin çevresini göstermesini sağlayan etki.
Yapay zekâ ile render: Metin komutundan ya da bir eskiz, model görüntüsü veya kil render gibi başlangıç görselinden üretken yapay zekâ modelleriyle görsel elde etme yöntemi.
Yapı denetim: Yapıların ruhsata, onaylı projelere ve standartlara uygun yapılıp yapılmadığını proje ve inşaat boyunca denetleyen sistem.
Yapı ruhsatı: Bir yapının inşasına başlanabilmesi için ilgili idarenin, onaylı projelere dayanarak verdiği resmî izin belgesi.
Yarım kubbe: Bir kubbenin dikey düzlemle ikiye bölünmüş yarısı biçimindeki örtü; ana kubbeyi destekler, mekânı genişletir ya da niş ve apsisleri örter.
Yeniden işlevlendirme: İşlevini yitirmiş tarihi ya da mevcut bir yapıya, özgün değerlerini koruyarak yeni ve uyumlu bir kullanım kazandırılması.
Yeşil bina: Enerji, su, malzeme ve iç ortam kalitesi açısından çevreye duyarlı tasarlanıp işletilen, çoğu zaman sertifikayla belgelenen bina.
Yeşil çatı: Üzerinde bitki yetiştirmek için kök tutucu, drenaj ve yetiştirme ortamı katmanlarıyla oluşturulan çatı sistemi.
Yığma yapı: Yığma yapı, yükleri taş, tuğla ya da blok gibi birimlerin örülmesiyle oluşan taşıyıcı duvarların temele aktardığı yapım sistemidir.
Yoğunluk: Bir alanda yaşayan nüfusun ya da yapılaşma miktarının alana oranı; imar planlarının temel kararlarından biridir.
Yönlenme: Yönlenme, binanın ve mekânlarının güneşe, rüzgâra, manzaraya ve yola göre arsaya hangi doğrultuda yerleştirildiğini ifade eder.
Yumuşak peyzaj: Peyzajın canlı öğeleri: ağaçlar, çalılar, çim, yer örtücüler, çiçekler ve onları taşıyan toprak; sert peyzajın tamamlayıcısı.
Yüklük: Geleneksel Türk evinin odalarında yatak ve yorganların gündüz saklandığı, duvara gömülü, çoğunlukla gusülhaneyi de içeren ahşap dolap.
Yüzey temizliği: Tarihi yapı yüzeylerindeki kir, kurum, tuz, biyolojik oluşum ve zararlı katmanların özgün malzemeye zarar vermeden kontrollü olarak giderilmesi.

Z

Zemin etüdü: Yapı yapılacak arazinin zemin özelliklerini sondaj, deney ve analizlerle belirleyip temel tasarımına veri sağlayan mühendislik çalışması.
Zemin kat: Zemin kat, binanın tabii zemine ya da tesviye edilmiş zemine en yakın oturan, genellikle ana girişin yer aldığı kattır.

0–9

360 panorama: 360 panorama, bir noktadan çevredeki her yönü kapsayan, izleyicinin sürükleyerek ya da başını çevirerek etrafına bakabildiği küresel görüntüdür.
3D modelleme: Bir bina, mekân ya da nesnenin bilgisayarda ölçülü, üç boyutlu dijital karşılığını oluşturma işi; render, analiz ve üretimin ortak temelidir.
3D yazıcı: 3D yazıcı, dijital bir modeli malzemeyi katman katman ekleyerek fiziksel nesneye dönüştüren cihazdır; mimarlıkta maket ve prototip için kullanılır.
3ds Max: Poligon modelleme, animasyon ve render için kullanılan, mimari görselleştirmede harici render motorlarıyla birlikte yaygın tercih edilen 3D program.

A

B

C

Ç

D

E

F

G

H

I

İ

J

K

L

M

N

O

Ö

P

R

S

Ş

T

U

Ü

V

W

Y

Z

0–9

Bu sözlük kimin için?